رایاکتاب‌های کاروان‌سرا: بی‌سانسور، مستقل از سکوی نرم‌افزاری و رایگان برای خوانندگان داخل ایران
شاید خواندن کتاب کاغذی را ترجیح بدهید. اما مهم‌تر این است که کتابی داشته باشید که بخوانید، و وسعتان به تهیه‌اش برسد.
دیجیتالی بودن به‌تنهایی کتاب را آزاد نمی‌کند. ممکن است کتابی را بخریم، اما فقط تا زمانی بتوانیم در اختیارش داشته باشیم که به سکوی نرم‌افزاری خاصی دسترسی داشته باشیم. در این حالت، کاغذ حذف شده ، اما کنترل‌ها فقط شکل عوض کرده .
ما در کاروان‌سرا می‌گوییم کتاب باید به خواننده برسد، نه اینکه خواننده برای همیشه در حصار سانسور یا در انحصار یک سکوی نرم‌افزاری بماند.
۱. رایاکتابِ مستقل از سکو
همه‌ی کتاب‌های کاروان‌سرا در کنار نسخه‌ی چاپی، به‌صورت رایاکتاب هم منتشر می‌شود. برای عرضه‌ی جهانی از شبکه‌هایی مانند Kindle استفاده می‌کنیم، اما سکو یا سکو را با خود کتاب یکی نمی‌گیریم.
خوانندگان داخل ایران می‌توانند رایاکتاب‌های ما را، رایگان و مستقیم، در فرمت ای‌پاب (ePub) از وب‌سایت کاروان‌سرا دریافت کنند. فایل ای‌پاب به برنامه یا فروشگاه خاصی وابسته نیست: خواننده آن را با نرم‌افزار دلخواهش باز می‌کند، میان دستگاه‌های خود جابه‌جا می‌کند و برای استفاده‌ی شخصی نگه می‌دارد.
خوانندگان داخل ایران می‌توانند رایاکتاب‌های مشمول طرح دسترسی رایگان را مستقیماً از وب‌سایت کاروان‌سرا دریافت کنند و روی تلفن همراه، تبلت یا رایانه بخوانند. نیازی به خرید دستگاه کتاب‌خوان نیست.
قالب ای‌پاب، قالبی‌ست برای کتاب الکترونیکی که متن را متناسب با اندازه‌ی صفحه‌ی نمایش می‌دهد. برخلاف صفحه‌ی ثابت پی‌دی‌اف، لازم نیست برای خواندن هر ،سطر ای‌پاب، مدام تصویر را بزرگ کنید و به چپ و راست ببرید. می‌توانید اندازه‌ی حروف را هم به دلخواه تغییر دهید، رنگ صفحه را عوض کنید یا فونت دیگری انتخاب کنید. می‌توانید در متن یادداشت اضافه کنید، یا بخش‌هایی از متن را انتخاب و حفظ کنید.
پس از دریافت فایل، آن را با یک برنامه‌ی کتاب‌خوانِ سازگار با باز می‌کنید. این برنامه شاید از قبل روی تلفن یا لوح هوشمندتان باشد، یا می‌توانید رایگان نصبش کنید. برای خواندن کتاب به حساب کاربری یا برنامه‌ی اختصاصی کاروان‌سرا نیاز ندارید و فایل را می‌توانید برای مطالعه‌ی شخصی روی دستگاه خود نگه دارید.
شرایط و راهنمای دریافت فایل در مطلب جداگانه‌ی راهنمای دانلود و خواندن رایاکتاب‌های کاروان‌سرا آمده است.
۲. فرق این مدل با سکوهای کنونی چیست؟
طاقچه، فیدیبو و کتابراه خرید قانونی و مطالعه‌ی دیجیتال فارسی را آسان‌تر کرده‌اند. بحث بر سر انکار این خدمت نیست؛ بحث بر سر ساختاری است که در آن یک شرکت هم‌زمان فروشگاه، کتابخانه، کتاب‌خوان و قفل کتاب است. ضمن آن‌که دیجیتالی شدن کتاب به معنای رهایی از سانسور نیست. برای نمونه، طاقچه در شرایط رسمی خود تصریح می‌کند که تنها با ناشران دارای مجوز وزارت ارشاد همکاری می‌کند و آثار باید مجوزهای لازم برای انتشار داشته باشند. بنابراین در این الگو، همان دستگاهی که درباره‌ی انتشار کتاب چاپی تصمیم می‌گیرد، همچنان حدود دسترسی دیجیتال را تعیین می‌کند. کتابی که اجازه‌ی انتشار نمی‌گیرد، با تبدیل شدن به رایاکتاب راهی به این فروشگاه پیدا نمی‌کند؛ متن حذف‌شده نیز با تغییر قالب بازنمی‌گردد.
در الگوی غالب این سکوها یا پلتفرم‌ها، «دانلود» به معنای دریافت فایل مستقل نیست. کتاب در حساب کاربر و محیط همان شرکت باقی می‌ماند. برای نمونه، طاقچه صریحاً می‌گوید کتاب‌های خریداری‌شده فقط در اپلیکیشن و وب‌سایت آن قابل مطالعه‌اند و فایل خارج از پلتفرم در اختیار کاربر قرار نمی‌گیرد. در نتیجه، دسترسی خواننده به حساب، نرم‌افزار و ادامه‌ی کار شرکت وابسته می‌ماند.
تفاوت نشر کاروان‌سرا هم در متن کتاب است و هم در شیوه‌ی دسترسی به آن. ما کتاب را بیرون از نظام مجوزدهی و سانسور ایران منتشر می‌کنیم و متن را برای دریافت تأیید وزارت ارشاد حذف و تعدیل نمی‌کنیم. سپس فایل مستقل کتاب را رایگان به خوانندگانِ داخل ایران می‌رسانیم و نسخه‌ی دیجیتال و
چاپی آن را برای فروش در خارج از ایران هم عرضه می‌کنیم. هدف فقط آسان‌تر کردن مطالعه‌ی کتاب‌های مجاز نیست؛ رساندن کتاب‌هایی هم هست که دستگاه سانسور نمی‌خواهد خوانده شوند.
اگر نشر دیجیتال فقط انحصار پخش فیزیکی را با انحصار پلتفرمی عوض کند، مسئله‌ی اصلی حل نشده است.
۳. چرا رایاکتاب مهم است؟
رایاکتاب سه مانع را کوچک‌تر می‌کند: قیمت، فاصله و ناتوانی جسمی. «چاپ براساس سفارش» (Print on Demand) مشکل تیراژ و انبار را تا حد زیادی حل کرده ، اما هر نسخه هنوز باید چاپ و ارسال شود و گاه از مرز بگذرد. رایاکتاب محموله‌ی فیزیکی نیست و می‌تواند بی‌درنگ و تقریباً بدون هزینه‌ی تکثیر و ارسال به خواننده برسد.
فایل ای‌پاب اگر درست تهیه شود، قابل‌حمل و دسترس‌پذیر است. خواننده می‌تواند اندازه‌ی حروف و رنگ زمینه را تغییر دهد و نابینایان و کم‌بینایان می‌توانند از صفحه‌خوان، تبدیل متن به گفتار یا نمایشگر بریل استفاده کنند. این امکانات تزئینی نیست؛ بخشی از حق دسترسی به کتاب است.
رایاکتاب جای کتاب چاپی را نمی‌گیرد. نسخه‌ی چاپی باید برای کسانی که آن را می‌خواهند باقی بماند. اما دسترسی به متن نباید به مجوز نشر، توان خریدِ یک کالای فیزیکی، هزینه‌ی پست یا امکان عبور آن از مرز وابسته باشد. کتاب چاپی یک انتخاب است؛ دسترسی به کتاب نباید امتیاز باشد.
۴. چگونه دیوار سانسور دولتی را می‌شکنیم؟
سانسور فقط حذف کلمه‌ها نیست؛ شبکه‌ای از گلوگاه‌هاست: مجوز وزارت ارشاد، چاپخانه، پخش‌کننده، کتاب‌فروشی، مرز و نظام پرداخت. هرکدام می‌تواند راه میان نویسنده و خواننده را ببندد.
کاروان‌سرا، در کنار نشر نسخه‌های چاپی کتاب‌ها، با انتشار بیرون از ایران و تحویل مستقیم رایاکتاب، این گلوگاه‌ها را دور می‌زند. کتاب برای انتشار منتظر مجوز دولت ایران نمی‌ماند؛ به چاپخانه، انبار، پخش‌کننده یا فروشگاه داخلی نیاز ندارد؛ از گمرک نمی‌گذرد و خواننده‌ی داخل ایران برای دریافت رایگان آن به کارت بانکی بین‌المللی محتاج نیست. چون فایل به یک سکوی نرم‌افزاری ایرانی وابسته نیست، حذف کتاب از یک فروشگاه نیز آن را ناپدید نمی‌کند.
هیچ فناوری‌ای سانسور را یک‌باره از میان نمی‌برد. حکومت می‌تواند وب‌سایت را فیلتر و اینترنت را مختل کند. شکستن دیوار سانسور یعنی راه‌های رسیدن به کتاب را چنان متعدد کنیم که بستنِ یک در، خواندن را متوقف نکند.
کتاب باید بتواند از مرز، سانسور و پلتفرم عبور کند و به دست خواننده برسد.